Monkfruit: de natuurlijke zoetstof uitgelegd

Steeds meer mensen die koolhydraatarm of suikervrij eten, komen de term monkfruit tegen. Deze natuurlijke zoetstof, gewonnen uit de monniksvrucht, wint terrein als alternatief voor suiker binnen een keto-bewust eetpatroon of koolhydraatarm voedingspatroon & in de markt van suikervrije snacks. Maar wat is monkfruit precies, hoe verhoudt het zich tot bekende zoetstoffen zoals stevia, erythritol en xylitol, en wat zegt de regelgeving erover? In deze blog leggen we het helder uit.

Wat is monkfruit?

Monkfruit, ook wel monniksvrucht, monniksfruit, arhatsfruit of swingle fruit genoemd, botanische naam Siraitia grosvenorii, is een kleine ronde vrucht die oorspronkelijk uit Zuid-China komt. De vrucht wordt al eeuwenlang gebruikt in de traditionele Chinese keuken. De zoete smaak komt niet van suikers, maar van een groep natuurlijke stoffen die mogrosiden worden genoemd. Mogroside V is de belangrijkste zoetgevende stof en wordt tijdens de verwerking geconcentreerd tot een extract.

Is monkfruit een suiker of een zoetstof?

Monkfruit-extract is geen suiker. Het is ook geen kunstmatige zoetstof: het is een natuurlijk plantenextract op basis van mogrosiden, een groep glycosiden die nagenoeg geen calorieën leveren en geen koolhydraten in de klassieke zin zijn. Daardoor valt monkfruit in een eigen categorie: natuurlijk, calorievrij en qua zoetkracht te vergelijken met stevia (steviolglycosiden), maar chemisch een andere stofgroep en heeft een andere smaak dan stevia.

Monkfruit vergeleken met stevia, erythritol en xylitol

Er bestaan verschillende natuurlijke alternatieven voor suiker. Monkfruit-extract wordt over het algemeen als 150 tot 300 keer zoeter dan suiker beschouwd, afhankelijk van de concentratie mogrosiden. Bij zeer zuivere extracten (hoog mogroside V-percentage). Een overzicht van de bekendste alternatieven:

• Stevia (steviolglycosiden): een plantextract met een hoge zoetkracht en nagenoeg geen calorieën. Bij lagere zuiveringsgraden kan een licht bittere of drop-achtige nasmaak optreden met een bitter randje.
• Erythritol: een suikeralcohol met ongeveer 70% van de zoetkracht van suiker en vrijwel geen calorieën. Erythritol kan bij het oplossen in de mond een koelend gevoel geven, doordat het oplossen warmte onttrekt.
• Xylitol: eveneens een suikeralcohol, met een zoetkracht die dicht bij suiker ligt. Xylitol levert wel enkele calorieën per gram en kan, net als erythritol, een licht koelend effect geven.
• Monkfruit: zeer hoge zoetkracht per gram extract, calorievrij, met een relatief schone smaak en minder bittere nasmaak zonder het koelende mondgevoel van suikeralcoholen.

Smaak, mondgevoel en nasmaak

Monkfruit-extract heeft over het algemeen een schone, neutrale zoetheid zonder het koelende effect dat je bij erythritol of xylitol proeft. Sommige mensen proeven bij hogere concentraties een subtiele, licht fruitige of houtachtige ondertoon in de nasmaak, wat verschilt per extractkwaliteit en concentratie. In vergelijking met stevia wordt monkfruit doorgaans als milder en minder bitter in de afdronk ervaren, al blijft smaakbeleving persoonlijk.

Waarom wordt monkfruit vaak gecombineerd met erythritol?

Puur monkfruit-extract is dermate geconcentreerd dat het lastig nauwkeurig te doseren is: een klein beetje te veel kan een receptuur al fors zoeter maken dan bedoeld. Daarnaast mist puur extract het volume dat nodig is om suiker in gewicht en textuur te vervangen in bijvoorbeeld bakrecepten, 1mg monkfruit in de koffie is toch lastiger dan een schepje suiker. Erythritol levert dat volume én een deel van de zoetkracht, waardoor de combinatie in de praktijk beter doseerbaar is en meer in de buurt komt van het volume, de bruining en het mondgevoel van suiker.

Waarom bevat monkfruit-poeder vaak tapiocavezel?

Tapiocavezel wordt in veel monkfruit-poeders toegevoegd als vulmiddel (bulking agent), niet omdat monkfruit zelf een "aftreksel" van de vrucht zou zijn. Omdat het zuivere mogrosiden-extract in zeer kleine hoeveelheden wordt gebruikt, is een neutrale vulstof nodig om het poeder meetbaar en gebruiksvriendelijk te maken, vergelijkbaar met hoe stevia-poeders vaak met erythritol of inuline worden aangevuld.

Monkfruit-poeder in Europa versus vloeibare varianten in de VS

In de Verenigde Staten is monkfruit al langer op de markt en wordt het naast poeder ook veel verkocht in vloeibare vorm (druppels). In Europa zie je monkfruit vooral in poedervorm, vaak gecombineerd met erythritol of tapiocavezel als vulmiddel. Dit verschil hangt samen met marktontwikkeling en met de regelgeving rondom pure extracten binnen de EU.

Hoeveel calorieën minder dan suiker?

Zuiver monkfruit-extract levert nagenoeg 0 calorieën, tegenover ongeveer 4 kcal per gram bij suiker. Wordt monkfruit gecombineerd met erythritol (ongeveer 0,2 kcal per gram), dan blijft het totale calorieaantal van het mengsel nog steeds fors lager dan bij suiker, al is het exacte percentage afhankelijk van de precieze mengverhouding van het eindproduct.

Past monkfruit binnen halal en kosher voeding?

Monkfruit-extract is een plantaardig product zonder dierlijke bestanddelen en past daardoor in de basis binnen zowel halal als koosjere eetpatronen. Certificering is echter productafhankelijk: vulmiddelen, verwerkingsmethoden en fabrieksomstandigheden kunnen per merk verschillen. Controleer daarom altijd het specifieke halal- of kosher-certificaat op de verpakking.

Voor wie is monkfruit interessant?

Monkfruit kan een praktische keuze zijn voor wie koolhydraatarm of keto-bewust eet, of voor wie bewust kiest voor suikervrije producten. Ook bij bakken zonder toegevoegde suiker kan het, vaak in combinatie met erythritol, een bruikbaar alternatief zijn binnen een bewust voedingspatroon.

Herkomst en geschiedenis van monkfruit

De plant achter monkfruit is een kruidachtige klimplant uit de komkommerfamilie (Cucurbitaceae) en groeit van nature in berggebieden in het zuiden van China en het noorden van Indochina. Door langs andere planten of obstakels omhoog te klimmen kan de plant drie tot vijf meter hoog worden, met bladeren van 10 tot 20 centimeter lang. De ronde vruchten worden vier tot acht centimeter groot en zijn geelbruin van kleur, met een gladde schil van ongeveer een millimeter dik. Omdat verse vruchten moeilijk houdbaar zijn, worden ze doorgaans gedroogd voor consumptie, waardoor de schil bruinig en bros wordt.

De eerste vermelding van de plant komt uit 13e-eeuwse geschriften van monniken in het gebied rond Guilin, in de Chinese provincie Guangxi. De naam "arhatsfruit" verwijst naar een arahant, een boeddhistische monnik die verlichting heeft bereikt. Omdat de plant lastig te kweken is, werd ze van oorsprong maar beperkt gebruikt binnen de traditionele Chinese geneeskunde, die van nature de voorkeur geeft aan middelen die in grote hoeveelheden beschikbaar zijn. Tot in de 20e eeuw waren buiten China daardoor alleen de gedroogde vruchten bekend.

In de jaren 1930 financierde de National Geographic Society een expeditie om de levende plant in China te vinden en naar Europa te brengen. De wetenschappelijke naam Siraitia grosvenorii (ook bekend als "swingle fruit" of, in het Chinees, "Luo Han Guo") verwijst naar Gilbert Hovey Grosvenor, destijds voorzitter van de National Geographic Society.

Historische context: van oorsprong werd het vruchtsap binnen de traditionele Chinese geneeskunde gebruikt, met name bij een geïrriteerde keel. *Dit betreft historisch/cultureel gebruik en geen erkende gezondheidsclaim over producten die wij aanbieden.

Novel Food en de juridische status van monkfruit

Binnen de EU geldt de Novel Food-verordening (EU) 2015/2283 voor voedingsingrediënten die vóór 15 mei 1997 niet in significante mate binnen de EU werden geconsumeerd. Zo'n ingrediënt moet eerst een veiligheidsbeoordeling doorlopen voordat het vrij op de Europese markt verkocht mag worden.

Voor monkfruit (Siraitia grosvenorii) maakt de officiële EU Novel Food-catalogus een belangrijk onderscheid:

• De verse vrucht wordt beschouwd als Novel Food: deze werd vóór 15 mei 1997 niet in significante mate binnen de EU geconsumeerd, en heeft daarom een voorafgaande marktoelating nodig volgens Verordening (EU) 2015/2283.
• Een afkooksel (decoctie) van monkfruit wordt juist NIET als Novel Food beschouwd: dit werd al vóór 1997 in significante mate binnen de EU gebruikt voor menselijke consumptie. Een afkooksel valt daardoor niet onder de pre-market-toelatingsplicht van de Novel Food-verordening.

Let op: dit betekent niet automatisch dat elk commercieel monkfruit-extract of -poeder vrij verkocht mag worden. Andere wetgeving kan nog steeds beperkingen opleggen, en de indeling als "afkooksel" versus een sterker geconcentreerd extract kan per product verschillen. Raadpleeg bij twijfel de bevoegde autoriteit van het betreffende EU-land.

Bron: EU Novel Food-catalogus, entry Siraitia grosvenorii, laatste update 03/10/2024.